HECE ÖLÇÜSÜ ÜZERİNE
Hece ölçüsü, şiirde mısralardaki hece sayılarının eşitliği üzerine kurulmuş bir vezindir. Bazı kaynaklarda her mısrada aynı hece sayısı olması gerektiği yönünde açıklamalar varsa da bu çok doğru bir tanımlama olmaz. Asıl olan şiirin bütününde bir kural ve bir düzenin bulunmasıdır. Bir mısrada on hece diğerinde sekiz hece şeklinde devam eden bir şiirde de düzen vardır ve bu da bir hece şiiridir. Ancak bu tekniğe edebiyatta “Serbest Müstezat” denilmektedir. Bunu ayrı bir yazıda ele almak daha doğru olur.
Hece ölçüsü konusunu örneklerle inceleyelim:
Men..di…..lim…..de… ..ka..…re ...var
Yü…..re…..ğim...de …..ya…..ra ...var
Ne ….ben. öl…...düm ..kur….tul...dum
Ne…. bu ..der…..de …..ça…..re ...var
1……...2…...3…...4……...5…..…6….....7.
Hece ölçüsü halk şiirimizde çok yaygın olarak kullanılır ve maniler de buna en temel örneklerden biridir. Bu mani 4+3, 7’li hece ölçüsü ile yazılmıştır.
Dost dost di-ye ni-ce-si-ne sa-rıl-dım
1…….2….3..4..5..6..7..8…9..10..11.
Be-nim sa-dık ya-rim ka-ra top-rak-tır
1.…2….3…4…5...6…7..8…9..10..11
Yukarıda görülebileceği üzere Aşık Veysel’a ait Kara Toprak isimli şiirde 11’li hece ölçüsü kullanılmıştır. Her iki mısrada da 11 hece vardır ve şiir bu düzende devam etmektedir.
En çok kullanılan hece ölçüsü kalıpları 11’li, 14’lü, 8’li, 7’li 12’li 13’lü şeklindedir. Fakat belirli bir ahenk sağlandığı durumda çok farklı şekillerde hece şiirleri yazılabilir. 3’lü, 4’lü, 5’li’6’lı, 9’lu 10’lu 15’li gibi hece şiiri örnekleri de mevcuttur.
Mısradaki hece sayısı toplamı o kalıba isim verse de aynı hece sayısında farklı kalıplar da çıkabilir karşımıza. Örneğin, 11’li hece ölçüsü 6+5 şeklinde olabileceği gibi 4+4+3 şeklinde de olabilmektedir.
Sen yoktun, gitmiştin,/ yapayalnızdım…
Artık yabancıydı / gözümde herkes.
Gözlerinden içip / hasreti, sızdım…
Kahrımdan alamaz / olmuştum nefes… (Sedat Büyük)
..........6………... / .......5........
Bu şiir 6+5, 11’li hece ölçüsü şeklinde yazılmıştır.
Var mı beni / içinizde / tanıyan?
Yaşanmadan / çözülmeyen / sır benim.
Kalmasa da / şöhretimi / duymayan,
Kimliğimi / tarif etmek / zor benim... (Cemal Safi)
....4...../....4......./....3......
Bir önceki örneğimiz 6+5 şeklinde iken, bu örneğimiz 4+4+3 şeklinde kaleme alınmıştır. Fakat her iki şiir de 11’li hece ölçüsündedir.
Tabi ki 11’li hece ölçüsünü bu iki kalıpla da sınırlamamak gerekir. Ahenk sağlandığı müddetçe toplamı 11’i verecek her türlü kalıp denenebilir. Duraksız yazmak da mümkündür. Burada önemli olan bir mısra okunduğunda akıcılığın sağlanmasıdır. Öyle şiirler vardır ki 6+5’le yazılmıştır fakat kelime seçimlerindeki hatalar nedeni ile akıcılık kazanamamıştır. Öyle şiirler de vardır ki duraksız olmasına rağmen bunu okuyucuya hissettirmez.
Şimdi, birkaç kalıp üzerinde örnekler gösterelim.
Yağız atlar kişnedi / meşin kırbaç şakladı
Bir dakika araba / yerinde durakladı. (Faruk Nafiz Çamlıbel)
.......7......../.........7.............
Görüldüğü gibi şiirin mısraları ikiye bölünmüş ve 7+7 şeklinde bir kalıp oluşturulmuştur. 7+7 hece kalıbı en çok kullanılan kalıplardan biridir.
Titrek parmağınla / tutup tığını
Alnıma işleme / kırışığını.
Duvarda emerek / mum ışığını,
Bir veremli rengi / bağlama gurbet. (Necip Fazıl Kısakürek)
......6........../......5........
6+5 şeklindeki 11’li hece ölçüsü de bir diğer yaygın hece kalıbıdır. Özellikle halk şirinde çok kullanılır.
Kalbim geçti sevdalardan, / güzdedir şimdi,
Girme! Solarsın sararan / yapraklar gibi.
Yüreğimde yaz ateşi / yakar kavurur,
Çatlarsın susayan kara / topraklar gibi. (Sedat Büyük)
..........8............/.......5........
13’lü hece ölçüsü çok yaygın değildir. Bu kalıbı kullanan çok fazla şair de yoktur. Halk türkülerinde çokça rastlanabilir. Üstte yazılı mısralarda 8+5 şeklinde uygulanmıştır.
Selam, sonsuzluğun aydınlık bahçesinden
Selam, senelerce, senelerce evvele,
Hatırası kalbe ışıklarla dökülen
En sevgiliye, en iyiye, en güzele. (Ahmet Muhip Dıranas)
Üstteki dörtlükte belirli bir kalıptan söz edilemez. 11’li hece ölçüsü ile yazılmıştır ancak her mısrayı ikiye veya üçe bölmek mümkün değil. Bu yüzden, bu şiir duraksızdır.
Paylaştığımız bilgiler umarım faydalı oluyordur.
Selamlar,
Sedat BÜYÜK
| 
